Был шәхес сер менән уратылған, һәм урындағы легендалар уны йыш ҡына Сыңғыҙхан тоҡомдары менән бәйләй.
Беренсенән, "Тура-хан" – ул конкрет кешенең шәхси исеме түгел, ә титул, дәрәжә. Ул төрки-монгол телендәге "төре" һүҙенән килеп сыҡҡан, был һүҙ "закон, тәртип, власть йәки структура" тигәнде аңлата. Монгол империяһында, Алтын Урҙала һәм Ҡаҙаҡ ханлығында был термин элитаны – Сыңғыҙхан тоҡомдарын, торе-чингизидтарҙы аңлатҡан: солтандарҙы, оғландарҙы, бектәрҙе һәм аҡ һөйәктәрҙе. Был кешеләрҙең хан тәхетенә законлы хоҡуғы булған. Тарихи сығанаҡтарҙа, мәҫәлән, 1428 йылда Улу Мөхәммәт хандың Ғосман солтаны Морад II-гә яҙған хатында, Урыҫ хан һәм Туҡтамыш тоҡомдарына ҡарата "хан ағаларымыз" һәм "төрелеримиз" тигән терминдар телгә алына. Бынан тыш, Мөхәммәтсадыҡтың "Тәзкира-йи Азизан" китабында "төре хан" термины өс тапҡыр хакимды билдәләү өсөн ҡулланыла. Был һығымталарҙы тарихсылар И. Ерофееваның Әбделхәйер ханға арналған һәм Т. И. Солтановтың хеҙмәттәре раҫлай.
Икенсенән, Тура-хан кәшәнәһе кеүек мавзолейҙар – ул тик торе-чингизидтар өсөн генә төҙөлгән портал-көмбәҙле сатыр ҡоролмалар, уларҙың юғары статусын символлаштырған. Уларҙың архитектураһы XII–XIII быуаттарҙағы хәрәзм ҡоролмаларынан XV–XVI быуаттарҙағы Сығанаҡтағы Көк-Кесене кеүек һуңғы комплекстарға тиклем үҫешкән. Ҡаҙағстанда туранан-тура оҡшашлыҡтар табыла: Абат-Байтаҡ, Көк-Кесене, Бабаджи-хатун һәм Ил-Арслан мавзолейҙары. Ҡаҙаҡ ғалимы М. Ж. Әбдиров шундай ҡәберлектәрҙең тик хан нәҫеле вәкилдәре өсөн генә тәғәйенләнгәнен, уларҙың элитарлығын һыҙыҡ өҫтөнә ала.
Өсөнсөһө, XIII–XVI быуаттарҙа Көньяҡ Урал Жуси Улусының алыҫ сите була – монголдарҙың йыл әйләнәһенә күсеп йөрөүе өсөн бик һалҡын була. Монгол хандары был ерҙәрҙе тулыһынса контролдә тоторға тырышмай, шуға күрә башҡорттар яһаҡ түләгән һәм һуғыштар өсөн тулыһынса ҡоралланған яугирҙәр биргән, әммә шул уҡ ваҡытта үҙҙәренең аҫаба хоҡуҡтарын, бейҙәрҙең суверен власын һәм бойондороҡһоҙ эске көнкүрешен һаҡлап ҡалған. Был дипломатия, шул иҫәптән Майҡы-бей менән Мөйтән-бейҙең һөйләшеүҙәре һәм XIII быуаттың беренсе өстән бер өлөшөндә көнбайыш башҡорттар менән килешеү төҙөү арҡаһында мөмкин була. Монголдар юридик функцияларҙы һәм тышҡы бәйләнештәрҙе контролдә тотоу менән сикләнгән, быны наместниктарға – сыңғыҙлы-төрәләргә йөкмәткән. Был наместниктар аралашсы ролен үтәгән, хандарҙың да, урындағы ырыуҙарҙың да ышанысын яулаған.
Дүртенсеһө, был тарихтың ҡыҙыҡлы яңғырауыҡтары ҡаҙаҡ фольклорында, атап әйткәндә, «Түрәхан» эпосында һаҡланған. Ике ҡулъяҙма варианты бар: береһен аҡын Нурпейс Байғанин яҙып алған, икенсеһен – фольклорсы Бисен Сәриманов. Төп герой Түрәхан – Тимерхандың улы, Нурадин хандың тоҡомо һәм легендар Ураҡ-Мамайҙың ейәне.
Шулай итеп, Түрәхан кәшәнәһе – Сыңғыҙхан нәҫеленән булған монгол наместнигының ҡәбере. XIV быуатта был кеше Көньяҡ Уралда яһаҡ йыйыуҙы, хоҡуҡ тәртибен һаҡлауҙы һәм дипломатик бәйләнештәрҙе күҙәткән.
Сығанаҡ: И. Буляков, А. Сәлихов, Г. Булякова. Һин кем, Түрәхан? // «Ватандаш» журналы, №12, декабрь 2022 йыл.
Беренсенән, "Тура-хан" – ул конкрет кешенең шәхси исеме түгел, ә титул, дәрәжә. Ул төрки-монгол телендәге "төре" һүҙенән килеп сыҡҡан, был һүҙ "закон, тәртип, власть йәки структура" тигәнде аңлата. Монгол империяһында, Алтын Урҙала һәм Ҡаҙаҡ ханлығында был термин элитаны – Сыңғыҙхан тоҡомдарын, торе-чингизидтарҙы аңлатҡан: солтандарҙы, оғландарҙы, бектәрҙе һәм аҡ һөйәктәрҙе. Был кешеләрҙең хан тәхетенә законлы хоҡуғы булған. Тарихи сығанаҡтарҙа, мәҫәлән, 1428 йылда Улу Мөхәммәт хандың Ғосман солтаны Морад II-гә яҙған хатында, Урыҫ хан һәм Туҡтамыш тоҡомдарына ҡарата "хан ағаларымыз" һәм "төрелеримиз" тигән терминдар телгә алына. Бынан тыш, Мөхәммәтсадыҡтың "Тәзкира-йи Азизан" китабында "төре хан" термины өс тапҡыр хакимды билдәләү өсөн ҡулланыла. Был һығымталарҙы тарихсылар И. Ерофееваның Әбделхәйер ханға арналған һәм Т. И. Солтановтың хеҙмәттәре раҫлай.
Икенсенән, Тура-хан кәшәнәһе кеүек мавзолейҙар – ул тик торе-чингизидтар өсөн генә төҙөлгән портал-көмбәҙле сатыр ҡоролмалар, уларҙың юғары статусын символлаштырған. Уларҙың архитектураһы XII–XIII быуаттарҙағы хәрәзм ҡоролмаларынан XV–XVI быуаттарҙағы Сығанаҡтағы Көк-Кесене кеүек һуңғы комплекстарға тиклем үҫешкән. Ҡаҙағстанда туранан-тура оҡшашлыҡтар табыла: Абат-Байтаҡ, Көк-Кесене, Бабаджи-хатун һәм Ил-Арслан мавзолейҙары. Ҡаҙаҡ ғалимы М. Ж. Әбдиров шундай ҡәберлектәрҙең тик хан нәҫеле вәкилдәре өсөн генә тәғәйенләнгәнен, уларҙың элитарлығын һыҙыҡ өҫтөнә ала.
Өсөнсөһө, XIII–XVI быуаттарҙа Көньяҡ Урал Жуси Улусының алыҫ сите була – монголдарҙың йыл әйләнәһенә күсеп йөрөүе өсөн бик һалҡын була. Монгол хандары был ерҙәрҙе тулыһынса контролдә тоторға тырышмай, шуға күрә башҡорттар яһаҡ түләгән һәм һуғыштар өсөн тулыһынса ҡоралланған яугирҙәр биргән, әммә шул уҡ ваҡытта үҙҙәренең аҫаба хоҡуҡтарын, бейҙәрҙең суверен власын һәм бойондороҡһоҙ эске көнкүрешен һаҡлап ҡалған. Был дипломатия, шул иҫәптән Майҡы-бей менән Мөйтән-бейҙең һөйләшеүҙәре һәм XIII быуаттың беренсе өстән бер өлөшөндә көнбайыш башҡорттар менән килешеү төҙөү арҡаһында мөмкин була. Монголдар юридик функцияларҙы һәм тышҡы бәйләнештәрҙе контролдә тотоу менән сикләнгән, быны наместниктарға – сыңғыҙлы-төрәләргә йөкмәткән. Был наместниктар аралашсы ролен үтәгән, хандарҙың да, урындағы ырыуҙарҙың да ышанысын яулаған.
Дүртенсеһө, был тарихтың ҡыҙыҡлы яңғырауыҡтары ҡаҙаҡ фольклорында, атап әйткәндә, «Түрәхан» эпосында һаҡланған. Ике ҡулъяҙма варианты бар: береһен аҡын Нурпейс Байғанин яҙып алған, икенсеһен – фольклорсы Бисен Сәриманов. Төп герой Түрәхан – Тимерхандың улы, Нурадин хандың тоҡомо һәм легендар Ураҡ-Мамайҙың ейәне.
Шулай итеп, Түрәхан кәшәнәһе – Сыңғыҙхан нәҫеленән булған монгол наместнигының ҡәбере. XIV быуатта был кеше Көньяҡ Уралда яһаҡ йыйыуҙы, хоҡуҡ тәртибен һаҡлауҙы һәм дипломатик бәйләнештәрҙе күҙәткән.
Сығанаҡ: И. Буляков, А. Сәлихов, Г. Булякова. Һин кем, Түрәхан? // «Ватандаш» журналы, №12, декабрь 2022 йыл.