Чишмә ҡасабаһының ситендә XIV быуатҡа ҡараған, урта быуат ислам архитектураһының уникаль ҡомартҡыһы – Хөсәйен-бәк кәшәнәһе урынлашҡан. Изге Аҡзиарат зыяратында (ул "Аҡ, изге зыярат" тип тәржемә ителә) урынлашҡан кәшәнә XVIII-XIX быуаттарға ҡарай бөтөнләй емерек хәлгә килгән: ҡыйыҡтары ҡолаған, диуарҙары емерек хәлдә торған, ә таш киҫәктәре боронғо алебастр һәйкәлдәрҙе баҫып ҡалған. Шуға ҡарамаҫтан, урындағы халыҡ быуаттар буйы был урынды изге тип хөрмәт иткән.
Кәшәнәнең яңы тормошо 1911 йылда мөфтөй Мөхәмәтйәр Мөхәмәтшәрип улы Сөләймәновтың башланғысы буйынса башланған. Община аҡсаһына һәм дин тотоусыларҙың хәйриә иғәнәһенә емереклектәр тырышлыҡ менән тергеҙелгән. Төҙөүселәр боронғо нигеҙҙе таҙартҡан, урындағы һаламташ ҡулланып диуарҙарҙы нығытҡан һәм бинаның тышҡы ҡиәфәтен тергеҙгән.
Тергеҙелгән бина монументаль ябайлығы менән айырыла: диуарҙары балсыҡ иҙмәгә һалынған, теүәл тура килтерелгән таштарҙан һалынған. Яҡындағы Тура-хан кәшәнәһендәге кеүек, баштағы бөйөклөктән баҫылыңҡы көс ҡалған, ул урындың изгелеген билдәләй.
Яҡын арала боронғо мосолман ҡомартҡыһы реставрацияланасаҡ. Хөсәйен-бәк кәшәнәһен һаҡлау эштәренә мәҙәни мираҫ объекттары менән эшләү рөхсәте булған тәжрибәле белгестәр йәлеп ителәсәк.
Археологтар 1980-се йылдарҙа кәшәнә эсендә туғыҙ ҡәбер тапҡан. Өс ябай ҡәбер соҡоронда оло кешеләр – ике ир-егет (ҡәбер № 1 – Хөсәйен-бәк, ҡәбер № 7) һәм бер ҡатын-ҡыҙ (ҡәбер № 2) ерләнгән. Ерләнгәндәрҙең береһенең исеме – Төркөстандан Омар-бәк улы Хәжи Хөсәйен-бәк, 1339 йылда вафат булған, кәшәнәлә ҡуйылған ҡәбер ташындағы эпитафия яҙмаһы арҡаһында беҙгә еткән. Ҡалған ҡәберҙәрҙең барыһы ла балаларҙыҡы. Уларҙың береһендә үҫмер ятҡан.
Мавзолей, башҡорттарҙың беренсе имамы, ислам динен таратыусы хөсәйен-бәктең ерләнгән урыны булараҡ, мосолман изге урыны, архитектура ҡомартҡыһы һәм федераль әһәмиәттәге мәҙәни мираҫ объекты булып тора.
Сығанағы: Гарустович Г. н., Нечвалода А. И. Башҡортостандың Урта Быуат таш мавзолейы. Өфө, Китап, 2020. 400 с.
Кәшәнәнең яңы тормошо 1911 йылда мөфтөй Мөхәмәтйәр Мөхәмәтшәрип улы Сөләймәновтың башланғысы буйынса башланған. Община аҡсаһына һәм дин тотоусыларҙың хәйриә иғәнәһенә емереклектәр тырышлыҡ менән тергеҙелгән. Төҙөүселәр боронғо нигеҙҙе таҙартҡан, урындағы һаламташ ҡулланып диуарҙарҙы нығытҡан һәм бинаның тышҡы ҡиәфәтен тергеҙгән.
Тергеҙелгән бина монументаль ябайлығы менән айырыла: диуарҙары балсыҡ иҙмәгә һалынған, теүәл тура килтерелгән таштарҙан һалынған. Яҡындағы Тура-хан кәшәнәһендәге кеүек, баштағы бөйөклөктән баҫылыңҡы көс ҡалған, ул урындың изгелеген билдәләй.
Яҡын арала боронғо мосолман ҡомартҡыһы реставрацияланасаҡ. Хөсәйен-бәк кәшәнәһен һаҡлау эштәренә мәҙәни мираҫ объекттары менән эшләү рөхсәте булған тәжрибәле белгестәр йәлеп ителәсәк.
Археологтар 1980-се йылдарҙа кәшәнә эсендә туғыҙ ҡәбер тапҡан. Өс ябай ҡәбер соҡоронда оло кешеләр – ике ир-егет (ҡәбер № 1 – Хөсәйен-бәк, ҡәбер № 7) һәм бер ҡатын-ҡыҙ (ҡәбер № 2) ерләнгән. Ерләнгәндәрҙең береһенең исеме – Төркөстандан Омар-бәк улы Хәжи Хөсәйен-бәк, 1339 йылда вафат булған, кәшәнәлә ҡуйылған ҡәбер ташындағы эпитафия яҙмаһы арҡаһында беҙгә еткән. Ҡалған ҡәберҙәрҙең барыһы ла балаларҙыҡы. Уларҙың береһендә үҫмер ятҡан.
Мавзолей, башҡорттарҙың беренсе имамы, ислам динен таратыусы хөсәйен-бәктең ерләнгән урыны булараҡ, мосолман изге урыны, архитектура ҡомартҡыһы һәм федераль әһәмиәттәге мәҙәни мираҫ объекты булып тора.
Сығанағы: Гарустович Г. н., Нечвалода А. И. Башҡортостандың Урта Быуат таш мавзолейы. Өфө, Китап, 2020. 400 с.