Лекцияла Тура-хан кәшәнәһе тирәһендәге мосолман некрополендә ҡаҙыу эштәре (2022-2024 йылдар) барышында табылған ҡәберлектәр серияһын краниологик өйрәнеү һөҙөмтәләре бәйән ителде.
Лекциянан ерләнгән кешеләрҙең һөйәктәрендә атта йөрөү индикаторҙары булыуы тураһында белешеү ҡыҙыҡлы булды. Әммә йәшләй вафат булған Хөсәйенбәктә бындай атлылыҡ билдәләре юҡ.
2-се ҡәберлектәге баш һөйәгенең төҙәлгән тупаҫ йәрәхәте лә ҡыҙыҡһыныу уята. Маңлай һөйәге баш һөйәге ҡумтаһына батып ингән, ә һуғыуҙан барлыҡҡа килгән ярыҡ бөтә бит һөйәгенә таралған, әммә был уға тағы бер аҙ йәшәргә ҡамасауламаған. Урта быуат медицинаһының кимәле тураһында әлегә бер нәмә лә белмәүебеҙҙе иҫәпкә алғанда, бындай «йәшәүсәнлек» бик ҡыҙыҡлы.
Иң мөһиме, лектор антропологияның биологик характеристикаларҙы ҡарауын, әммә этник маркерҙарҙы түгел, тип асыҡ билдәләне. Әммә краниологик коллекцияны өйрәнеү бер нисә һығымта яһарға мөмкинлек бирә. Кәшәнә янында кемдәр ерләнгән тигән һорауға Владимир Владимирович: «Алдан, тырнаҡ эсендә лә, тырнаҡһыҙ ҙа, әйтергә мөмкин, мәғлүмәттәр беҙгә бының күсмә халыҡ булыуын, ҡайҙандыр килгән (алдан, булған изотоп мәғлүмәттәре буйынса, был аныҡ урындағы халыҡ түгел) йәки ниндәйҙер сияликтар булыуын һайларға мөмкинлек бирә, әммә яҡындағы Горновский һәм Түбәнге Хужатовский ҡәберлектәрендә ерләнгәндәр түгел. Иң ҙур морфологик оҡшашлыҡ Сынташ-Тамаҡ ҡурған ҡәберлегендәге ерләүҙәр менән табыла, улар ҙа күсмә халыҡҡа ҡарай, морфологик яҡтан иртәрәк осорҙағы Мрәсимовский һәм Ҡараяҡуповский, Бәкәшәү һәйкәлдәрендә күрһәтелгән күсмә халыҡ менән яҡынлаша», – тип билдәләне.
Оҡшаш морфологик варианттар (Тура-хан кәшәнәһе янындағы ҡәберлектәрҙә булғандар) көньяҡ Ҡаҙағстан һәм көньяҡ Себерҙең урта быуат халҡы араһында осрай. Бындай оҡшашлыҡ мөмкин булған туғанлыҡ бәйләнештәренең йәки уртаҡ сығыштың дәлиле булып тора, был йә тура бәйләнештәр, йә иртә бәйләнештәр.
Лекциянан ерләнгән кешеләрҙең һөйәктәрендә атта йөрөү индикаторҙары булыуы тураһында белешеү ҡыҙыҡлы булды. Әммә йәшләй вафат булған Хөсәйенбәктә бындай атлылыҡ билдәләре юҡ.
2-се ҡәберлектәге баш һөйәгенең төҙәлгән тупаҫ йәрәхәте лә ҡыҙыҡһыныу уята. Маңлай һөйәге баш һөйәге ҡумтаһына батып ингән, ә һуғыуҙан барлыҡҡа килгән ярыҡ бөтә бит һөйәгенә таралған, әммә был уға тағы бер аҙ йәшәргә ҡамасауламаған. Урта быуат медицинаһының кимәле тураһында әлегә бер нәмә лә белмәүебеҙҙе иҫәпкә алғанда, бындай «йәшәүсәнлек» бик ҡыҙыҡлы.
Иң мөһиме, лектор антропологияның биологик характеристикаларҙы ҡарауын, әммә этник маркерҙарҙы түгел, тип асыҡ билдәләне. Әммә краниологик коллекцияны өйрәнеү бер нисә һығымта яһарға мөмкинлек бирә. Кәшәнә янында кемдәр ерләнгән тигән һорауға Владимир Владимирович: «Алдан, тырнаҡ эсендә лә, тырнаҡһыҙ ҙа, әйтергә мөмкин, мәғлүмәттәр беҙгә бының күсмә халыҡ булыуын, ҡайҙандыр килгән (алдан, булған изотоп мәғлүмәттәре буйынса, был аныҡ урындағы халыҡ түгел) йәки ниндәйҙер сияликтар булыуын һайларға мөмкинлек бирә, әммә яҡындағы Горновский һәм Түбәнге Хужатовский ҡәберлектәрендә ерләнгәндәр түгел. Иң ҙур морфологик оҡшашлыҡ Сынташ-Тамаҡ ҡурған ҡәберлегендәге ерләүҙәр менән табыла, улар ҙа күсмә халыҡҡа ҡарай, морфологик яҡтан иртәрәк осорҙағы Мрәсимовский һәм Ҡараяҡуповский, Бәкәшәү һәйкәлдәрендә күрһәтелгән күсмә халыҡ менән яҡынлаша», – тип билдәләне.
Оҡшаш морфологик варианттар (Тура-хан кәшәнәһе янындағы ҡәберлектәрҙә булғандар) көньяҡ Ҡаҙағстан һәм көньяҡ Себерҙең урта быуат халҡы араһында осрай. Бындай оҡшашлыҡ мөмкин булған туғанлыҡ бәйләнештәренең йәки уртаҡ сығыштың дәлиле булып тора, был йә тура бәйләнештәр, йә иртә бәйләнештәр.
Лекциянан фотолар: https://vk.ru/album-226634666_311358397
В.В. Куфтериндың лекцияһы яҙмаһы: https://vk.com/wall-226634666_1368
Киләһе лекцияларҙа һеҙҙе көтәбеҙ – анонстарҙы күҙәтеп барығыҙ!
В.В. Куфтериндың лекцияһы яҙмаһы: https://vk.com/wall-226634666_1368
Киләһе лекцияларҙа һеҙҙе көтәбеҙ – анонстарҙы күҙәтеп барығыҙ!