Башҡортостан Тура-хан кәшәнәһен ЮНЕСКО-ның бөтә донъя мираҫы исемлегенә индереүҙе тәҡдим итә ала

11 ноябрь көнө Евразия күсмә цивилизациялар музейының «Тура-хан» визит-үҙәгендә Башҡортостан Республикаһының ЮНЕСКО эштәре буйынса комитетының күсмә ултырышы үтте. Сара 2025 йылда башҡарылған эштәрҙе йомғаҡлауға һәм ЮНЕСКО менән хеҙмәттәшлектең өҫтөнлөклө йүнәлештәрен билдәләүгә арналды.

Ултырыш эшендә Рәсәй Федерацияһы Тышҡы эштәр министрлығының күп яҡлы гуманитар хеҙмәттәшлек һәм мәҙәни бәйләнештәр департаменты директоры, Рәсәй Федерацияһының ЮНЕСКО эштәре буйынса комиссияһының яуаплы секретары Александр Алимов ҡатнашты. Башҡортостан Республикаһы Башлығы Радий Хәбиров билдәләүенсә, ЮНЕСКО мәсьәләләре төбәк өсөн стратегик әһәмиәткә эйә, тәбиғәтте һәм этнокультура төрлөлөгөн һаҡлауҙы, экологик туризмды үҫтереүҙе, тейешле инфраструктура булдырыуҙы, шулай уҡ мәғариф проекттарын тормошҡа ашырыуҙы үҙ эсенә ала.

Александр Алимов Башҡортостан Республикаһының эштәре һөҙөмтәләрен юғары баһаланы, 2025 йылды «бөтә ил ғорурланған еңеүҙәр йылы» тип атаны. Ул төбәктең тәбиғәт һәм мәҙәни күп төрлөлөгөн, шулай уҡ федераль үҙәк проекттарҙы тормошҡа ашырыуҙа ярҙамсы булырға әҙерлеген билдәләп үтте.

Тура-хан кәшәнәһен ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индереү перспективаларына айырыуса ҙур иғтибар бүленде. Алтын Урҙа осороноң (XIV быуат) иң боронғо архитектура ҡомартҡыһы, урындағы эзбизташтан, уникаль алтын урҙа төҙөлөш технологияларын ҡулланып төҙөлгән был ҡомартҡы, төбәк архитектура традицияларының сағыу өлгөһө булып тора. Кәшәнә ритуаль-архитектура комплексының үҙәк өлөшө булып тора, уға Кесе кәшәнә, киң некрополь һәм айырым мәҙәни ландшафт инә. Ул Йүчи Улусының исламлашыуына дәлил, Алтын Урҙаның административ үҙәге индикаторы булып тора һәм ете быуат дауамында рухи табыныу һәм хаж ҡылыу урыны статусын һаҡлай. Уның бейеклектә, тиҫтәләгән километрға күренеү мөмкинлеге булған стратегик урыны, властың һәм диндең берлеген символлаштырған, аңлы рәүештә ойошторолған, юғары үҫешкән ландшафт тыуҙыра.

Был ландшафтты һаҡлау принциптары "Тура-Хан" визит-үҙәген төҙөүҙә инде ҡулланылған һәм Евразия күсмә цивилизациялар музейын төҙөү процесында ла төп бурыс булып ҡаласаҡ. Номинация инициативаһы Радий Хәбиров тарафынан хуплау тапты. Евразия күсмә цивилизациялар музейы проекты командаһының номинацион документтар әҙерләү өсөн ышаныслы нигеҙ булып хеҙмәт итерлек методологик һәм фәнни базаһы бар.

2025 йылдың төп ҡаҙаныштары араһында "Шүлгәнташ" ҡурсаулығының ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы исемлегенә мәҙәни объект булараҡ индерелеүе, "Торатау" геопаркының ЮНЕСКО-ның Геопарктарҙың глобаль селтәренә ҡушылыуы, Өфө фән һәм технологиялар университетының (ӨФУТ) "Геопарктар һәм тотороҡло үҫеш территориялары" тигән ЮНЕСКО тарафынан танылған компетенция үҙәге – кафедра статусын алыуы, шулай уҡ Гафури районындағы "Торатау" геопаркы территорияһында Рәсәйҙәге тәүге халыҡ-ара эталон геологик киҫелештәре ("алтын ҡаҙыҡтар") "Усолка" һәм "Дальний Тюлькас"тың тантаналы асылыуы билдәләнде. Ике йыл элек "Янғантау" геопаркының уңышлы ҡабаттан аттестация үтеүе уның территорияларҙың тотороҡло үҫешендәге ролен раҫлай.

Торатау, Йөрәктау һәм Ҡуштау шихандарын ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индереү буйынса эштәр дауам итә, шулай уҡ Воскресенск баҡыр иретеү заводы һәм Верхотор ауылының тарихи ҡомартҡылары базаһында XVIII быуат тау-завод цивилизацияһын үҫтереүгә йүнәлтелгән туристик кластер булдырыу эше алып барыла.

Был башланғыстар уникаль объекттарҙы өҫтәмә һаҡлауҙы тәьмин итәсәк, уларҙың халыҡ-ара танылыуын арттырасаҡ һәм туризмды һәм территорияның тотороҡло үҫешен үҫтереүгә өлөш индерәсәк. Радий Хәбиров билдәләп үткәнсә, Башҡортостан Республикаһында ЮНЕСКО менән хеҙмәттәшлекте артабан киңәйтеү өсөн ҙур мөмкинлектәр бар.

Фотолар альбомы: https://vk.com/album-226634666_310698710