"Кесе кэшэнэ" емереклектәре: алтын Урҙаның боронғо некрополе нимә йәшерә?

«Кесе кэшэнэ» - Башҡортостан территорияһында алтын урҙа дәүеренең боронғо ҡомартҡыларының береһе. Ул Тура хан мавзолейы янында урынлашҡан һәм, моғайын, күп ҡәберлектәр менән некрополь составына ингәндер.

Мавзолейҙың стеналары күрше Тура-хан мавзолейындағыға ҡарағанда йоҡараҡ була, һәм, бәлки, оҙайлылығы кәмегән материалдарҙан төҙөлгәндер. Тикшеренеүселәр фаразлауынса, стеналарҙың өҫкө өлөшө ваҡыт үтеү менән емерелгән сеймал кирбестән эшләнгән булыуы мөмкин. Беҙҙең көндәргә тик таш цоколдәр генә килеп еткән.

Н.П. Рычков XVIII быуатта «Кесе кэшэнэ» ны «тулыһынса төҙөлмәгән бина»тип атай. Әммә хәҙерге тикшеренеүселәр, мәҫәлән, Г. Н.Гарустович, мавзолей тулыһынса емерелгән тип иҫәпләй. Бәлки, төҙөлөш сәйәси ваҡиғалар арҡаһында туҡтатылғандыр, мәҫәлән, Алтын Урҙалағы граждандар һуғышы арҡаһында (1357-1380 йылдарҙағы«Бөйөк буталсыҡ»).

Мавзолей квадрат формала һәм, моғайын, үҙәк планлаштырылған. Стеналар гипс эретмәһендәге эзбизташ плиталарҙан төҙөлгән, ә көмбәҙ, бәлки, еңел вулкан туфынан эшләнгәндер.

Кесе кэшэнэ урал-Волга буйы төбәгендә ислам таралыуына мөһим дәлил һәм алтын урҙа архитектураһы өлгөһө. Һаҡланыуы насар булыуына ҡарамаҫтан, ул мәҙәни мираҫ объекты булып ҡала, ул беҙгә был төбәктең тарихын яҡшыраҡ аңларға ярҙам итә. Г. Н.Гарустовичтың 1985 йылда үткәрелгән археологик ҡаҙыныуҙары мосолман йолаһы буйынса дүрт ҡәберҙе асыҡлай, был һәйкәлдең дини функцияһын раҫлай.

Сығанағы: Гарустович Г. н., Нечвалода А. И. Башҡортостандың Урта Быуат таш мавзолейы. Өфө, Китап, 2020. 400 с.